Recykling amatorski lub "szarej strefy" czesto kieruje sie nie idea ratowania naszej umeczonej wieloletnia degradacja planety, lecz w glównej mierze zwykla, absolutna i twarda checia blyskawicznego, natychmiastowego zysku. W tej ponurej branzy nie ma chyba surowca bardziej poszukiwanego i szybciej zbywalnego za gotówke w dowolnym skupie zlomu niz miedz. Przewody od dawnych zelazek, ogromne grube zasilacze od komputerów stacjonarnych i cale wiazki elektryczne ze skasowanych samochodów zawieraja absolutnie przepiekna, rdzawa, czysta miedz, blyszczaca setkami tysiecy zlotówek rocznie na nielegalnych punktach demontazowych.
Aby jednak szybko zamienic kable na drogocenna gotówke, nalezy w jakis sposób oddzielic od nich gumowa badz plastikowa obudowe (tzw. otuline zaporowa). W legalnych, ultranowoczesnych fabrykach przetwarzajacych elektrosmieci uzywa sie do tego poteznych, precyzyjnych i kapitalochlonnych maszyn tnacych na mokro, wiropradowych systemów sortowania i technologii rozdrabniania kriogenicznego, dzialajacych w rezimie minus 196 stopni Celsjusza. Niestety, w szarej strefie "biznesu" wybiera sie droge na wysoce tani, drastycznie niebezpieczny i straszliwie glupi skrót: najzwyklejsze ognisko na swiezym powietrzu lub co gorsza, piec weglowy w domu.
Chemia zla: Zrozumiec Polichlorek Winylu (PVC) i PBB
Dlaczego zwykle spalenie plastikowej izolacji wywoluje tak potezna, chemiczna katastrofe, jakiej absolutnie nie widzimy palac suche galezie w lesie? Winowajca nie jest sam ogien, lecz genialna, ale jednoczesnie wysoce mroczna inzynieria polimerów. Wiekszosc tanszych kabli komputerowych produkowana byla powszechnie (i czesto nadal jest) z Polichlorku Winylu (ang. Polyvinyl Chloride, zwanego w branzy PVC). To fantastyczne i uniwersalne tworzywo jest wysoce tanie w masowej produkcji, trwale, izoluje do tysiecy woltów pradu, a co wazniejsze – dzieki dodatkowi tak zwanych uniepalniaczy (najczesciej sa to polibromowane bifenyle – PBB lub etery difenylowe – PBDE), powloka ta w ogóle nie ulega szybkiemu zapaleniu podczas naturalnego zwarcia w mieszkaniu, ratujac miliony ludzkich zyc w pozarach kazdego roku.
Z punktu widzenia termodynamicznego to ogromna korzysc i blogoslawienstwo. Z punktu widzenia jednak niekontrolowanego recyklingu na swiezym powietrzu i w domowych piecach – to wyrok smierci chemicznej. Spalanie takich wysoce zabezpieczonych, inzynieryjnych struktur w otwartym środowisku jest procesem z definicji bardzo chlodnym i niedokladnym (tzw. niepelne, dymiace spalanie).
Tworzenie potworów: Dioksyny i Furany
Brak pelnego utleniania i pozar w bardzo niskiej jak na fabryke temperaturze (rzedu jedynie kilkuset stopni Celsjusza) uruchamia z PVC, bromów i chloru proces zwane w chemii synteza de novo. Chlor atomowy oraz potezne ilosci czarnej sadzy organicznej uwiezione w plomieniach podlegaja blyskawicznej cyklizacji tworzac Polichlorowane Dibenzo-p-Dioksyny (PCDD) oraz Pokrewne Furany (PCDF).
Jesli brzmi to jak potezny, bardzo obcy zargon z akademickich murów wydzialu chemii, wystarczy zapamietac najwazniejszy, wstrzasajacy fakt: Dioksyny to absolutnie najsilniejsze toksyny kiedykolwiek stworzone dzialalnoscia czlowieka (byly one miedzy innymi nieodzownym skladnikiem slynnego i morderczego w swoich skutkach Agent Orange z czasów dzialan armii USA w Wietnamie).
To nie sa zwykle "brzydkie zapachy", lecz czasteczki zla, charakteryzujace sie absolutnie niewiarygodna "przyczepnoscia" do komórek biologicznych na planecie. Cechuje je:
- Niewyobrazalna kancerogennosc: Juz ekstremalnie malenkie, ulamkowe ilosci wyrazane w tak zwanych pikogramach (to zaledwie trylionowa, mikroskopijna część grama!) sa dla nauki wystarczajace, by permanentnie zainicjowac rozwijajacy sie po latach, bezlitosny nowotwór pluc, watroby, miesaki ukladu tkanek i nieodwracalne uszkodzenia genetyczne plodu u ciezarnych matek oddychajacych na danej ulicy.
- Odpornosc tytanowa na rozpad: Kiedy ten niewidzialny oblok opada z dymu ogniskowego wokóŁ twojej pieknej dzialki, czasteczki dioksyn wiaza sie scisle z gleba w twoim ogrodzie. Czas ich powolnego biologicznego polowicznego rozpadu mierzony w środowisku naturalnym jest czesto liczony... w pelnych dekadach i pokoleniach ludzkich, co oznacza totalne, pokoleniowe skazenie calych obszarów miejskich.
- Bioakumulacja i twój obiad: Trawa ze skazonego ogródka czy pola, opadnieta toksynami dymnymi ze spalonego kabla, jest powoli zjadana przez swobodnie wedrujace tam kury, które w swoich cialach koncentruja dioksyny niczym wysoce efektywny filtr wody, przenoszac setki mikrogramów tych zwiazków bezposrednio na zóŁtko domowego jajka serwowanego w weekend na patelni.
Prawo Surowe i Rygorystyczne
Walka z tym niewyobrazalnym, bezlitosnym zagrozeniem lezy dzisiaj u absolutnych podstaw ochrony środowiska we wszystkich krajach rozwinietych. Polskie sluzby Ochrony Środowiska dysponuja obecnie niesamowitymi dronami wyposazonymi w wysoce czule, bezlitosne sensory laserowe (tzw. wechy chemiczne), zdolnymi z dokladnoscia do jednego procenta namierzyc i zlokalizowac pojedynczy komin, z którego nieswiadomy i ryzykujacy wlasnym zyciem czlowiek próbuje "wypalic miedz". Groza za ten wstrzasajacy proceder horrendalne kary finansowe mierzone w tysiacach zlotych, czesto powiazane z bezwzglednymi procesami sadowymi.
Pamietajmy o tym za kazdym razem, gdy zobaczymy lezacy gdzies w smieciach zwój wyeksploatowanych przewodów elektrycznych od przestarzalego monitora LCD. Ta potencjalnie cenna miedz moze calkowicie i bezpiecznie wrócić na rynek do nowych turbin wiatrowych, usmiechajac sie promienna zielenia technologii i bogactwem cyrkularnego obiegu... pod jednym, absolutnie fundamentalnym warunkiem. Przewód musi po prostu zostac zaniesiony i pozostawiony w wyznaczonym bezplatnym pojemniku do legalnego i madrego recyklingu.