Dopóki nasz ukochany laptop stoi grzecznie na biurku i dziala bez zarzutu, a stary telewizor zalega na dnie suchej szafy, ich obecnosc w naszym domu jest absolutnie w 100% obojetna dla naszego zdrowia chemicznego. To zludne i wysoce blogie poczucie pelnego bezpieczenstwa mija jednak z chwila, gdy fizyczna obudowa urzadzenia zostanie mechanicznie peknieta na dzikim wysypisku odpadów lub gdy potraktuja ja kwasne deszcze w niezabezpieczonym kontenerze. Pod gladka i lsniaca, designerska powloka nowoczesnych plastików skrywa sie bowiem tablica Mendelejewa w swoim najmroczniejszym, wysoce trujacym wydaniu.
Trzy pierwiastki zapisaly sie w historii produkcji urządzeń RTV i AGD szczególnie czarnymi zgloskami, zmuszajac cała Unie Europejska do radykalnej zmiany paradygmatu w konstruowaniu elektroniki poprzez historyczne wprowadzenie slynnej, przelomowej dyrektywy RoHS (Restriction of Hazardous Substances). Poznajmy te mroczna trójcę z bliska: Olów, Rtęć oraz Kadm.
Olów (Pb): Ciezar dla ukladu nerwowego
Przez dziesieciolecia produkcja wszelkiej elektroniki byla wrecz dramatycznie uzalezniona od olowiu. Byl to skladnik absolutnie konieczny przy produkcji lutów – czyli tego niewielkiego, srebrnego spoiwa metalicznego, którym miliony malenkich tranzystorów i kondensatorów przypinane byly na stale do zielonych plyt glównych. Olów stosowano z czysto inzynieryjnych wzgledów: byl niesamowicie tani, swietnie przewodzil i drastycznie, bo o wiele dziesiatek stopni, obnizal temperature topnienia całej mieszanki, chroniac delikatne podzespoly w fabryce przez przypadkowym spaleniem. Ponadto olbrzymie, kilkukilogramowe ilosci olowiu zatapiano jako ogromne ekrany przeciwradiacyjne w ciężkich szklach dawnych, kineskopowych monitorów CRT.
Jaki jest mroczny koszt tych zalet? Olów jest nieslychanie niebezpieczna, bardzo stabilna i dlugotrwala w środowisku neurotoksyna. Kiedy wyplukuje sie on w formie roztworu ze stert smieci i przenika do zywnosci badz wody, bez problemu przekracza fizyczna bariere krew-mózg w organizmach zywych. Skutki sa wrecz katastrofalne, szczególnie dla rozwijajacego sie w pierwszych latach zycia organizmu u dzieci, prowadzac do obnizenia poziomu IQ, gigantycznych i nieodwracalnych zaburzen koncentracji (ADHD), a u osób starszych generujac trwale i wysoce ciezkie uszkodzenia struktury nerek.
Rtęć (Hg): Nieuchwytny plynny koszmar
Jedyne na swiecie metaliczne cialo stale w temperaturze pokojowej przyjmujace fascynujaca, ale zabójcza, plynna postac. Rtęć stosowano wysoce obficie i powszechnie w milionach energooszczednych swietlówek kompaktowych (CFL), w specjalnych i popularnych kilkanascie lat temu termostatach wychylowych oraz we wszystkich wczesnych, wysoce modnych telewizorach i matrycach LCD z tak zwanym podswietleniem CCFL (zanim nastala i uratowala nas era bezpiecznych diod LED).
Jezeli stara swietlówka peknie – chocby na dnie zwyklego kosza w Twojej kuchni – cała zawarta tam rtec blyskawicznie, niemal natychmiastowo paruje, bez jakichkolwiek barier przedostajac sie prosto do dróg oddechowych Twojej rodziny. Jeszcze gorszy scenariusz rozgrywa sie na wysypiskach komunalnych. Rtęć przenika pod powierzchnie gruntu, do wód zasilajacych środowiska, gdzie z radosna pomoca i synteza podwodnych bakterii bardzo szybko przeobraza sie w tak zwana metylortec. Jest to jeden z najgrozniejszych trucizn znanych w ekosystemie wodnym. Ulega on przerazajaco silnemu zjawisku bioakumulacji: plankton jest zjadany przez male rybki, male rybki przez drapiezniki w rzekach, a na koncu ten "rteciowy lancuch smierci" trafia na ludzki talerz w postaci dzwonka lososia lub tunczyka, wywolujac po latach ciezkie dysfunkcje motoryczne, drzenie rak i uposledzenie wzroku.
Kadm (Cd): Niestabilny i wysoce rakotwórc
Trzecim i bynajmniej nie najslabszym zabójca uzywanym bez umiaru w erze przed-unijnej byl Kadm. Glównym polem jego ogromnej, komercyjnej dominacji byly powszechnie lubiane w latach 90. wielorazowe baterie uzywane na przyklad w wkretarkach – tzw. "akumulatory Ni-Cd" (Nielowo-Kadmowe). Ponadto uzywano go w stykowym zlocie oraz rezystorach SMD w celu nadania im specyficznych wlasciwosci chemicznych i ochronnych.
Z punktu widzenia onkologii medycznej, kadm zostal jednoznacznie, na podstawie licznych poteznych badan klinicznych sklasyfikowany przez Swiatowa Organizacje Zdrowia (WHO) jako kancerogen grupy 1 – czyli substancja ze 100% pewnoscia rakotwórc dla ludzkiego gatunku. Jego dlugotrwale przenikanie do organizmu podczas niekontrolowanego, chalupniczego recyklingu osadza sie w kosciach, czyniąc je po latach slabymi i kruchymi (w Japonii wywolywal okrutna chorobe Itai-Itai po masowym wylaniu do rzeki), a takze z ogromnym prawdopodobienstwem i szybkoscia indukuje raka prostaty, piersi oraz pluc u osób majacych bezposredni z nim kontakt.
Renesans i Zwyciestwo Legislacji
Z powodu wszystkich tych straszliwych zagrożeń dla funkcjonowania zycia ludzkiego, potezne machiny rzadu Unii Europejskiej powiedzialy stanowcze i wysoce stanowcze: "Koniec". Implementacja absolutnie bezkompromisowej Dyrektywy RoHS we wczesnych latach 2000. nakazala globalnym potentatom RTV – pod grozba zakazu handlu na terenie całej Unii Europejskiej – natychmiastowe przestawienie swoich wartych miliardy dolarów fabryk na tak zwane technologie calkowicie bezolowiowe, i nakazala drastyczne eliminowanie uzycia rteci z paneli produkcyjnych.
Gdy nastepnym razem zawahasz sie i pomyslisz, by rzucic zuzyta "tylko jedna" bateryjke, czy stara i rzekomo niegrozna myszke od komputera na spód czarnego worka ze zwyklymi smieciami w domu – przypomnij sobie te tablice toksyn. twój nieznaczny dla ciebie wysilek dotarcia ze sprzętem do oznakowanego, miejskiego elektropunktu to ulamek sekundy pracy dla wykwalifikowanych rafinerii, a jednoczesnie zapobiegniecie wejsciu toksycznych potworów w krwiobieg całej planety na tysiace, dlugich lat.